Күзгү ишемби, мектептин жасалма чөп талаасы. Райондогу мектептерден он эки команда келди, ар биринде кыздар менен уул балдар. Дене тарбия мугалими колуна кагаз алып, кимиси ким менен жана кайсы талаада ойной турганын үчүнчү жолу кайра эсептеп жатат. Облуска бир нече гана команда өтөт, ошондуктан ар бир упай, ар бир гол маанилүү.
Бул макала ошол күндү жана андан кийинки баскычтарды кантип пландоо керектигин сандар менен көрсөтөт: райондук баскычта тайпада канча команда болот, канча оюн чыгат, 2 × 15 мүнөттүк оюндар менен күн канчага созулат жана облуска кимдер адилет өтөт. Баскычтуу мектеп турнири жөнүндө жалпы маалыматты мектептер арасындагы футбол турнири жөнүндө баракта табасыз. Бул жерде эсептөөлөр жана даярдык гана.
Үч баскыч: район, облус, республикалык финал
Кыргызстанда «мектеп лигасы» деген ат менен эки башка мелдеш өтөт. Эскиси — «Мектеп лигасы» («Школьная лига»): аны 2021-жылдан бери Федерация Школьной Лиги мамлекеттик спорт департаменти менен бирге уюштурат, анда футболдон тышкары волейбол, баскетбол жана шахмат да бар. 2022/23-сезондо ага өлкөнүн бардык аймактарынан 2 500 команда жана 40 000ден ашык оюнчу катышкан. Бул бардык спорт түрлөрү боюнча жалпы сан.
Жаңысы — Кыргыз Республикасынын Футбол союзунун (КФС) «Школьная лига КФС» мелдеши. Ал 2026-жылы башталган жана бир гана футбол боюнча өтөт. Анда 2017, 2018 жана 2019-жылы туулган окуучулар 5+1 форматында ойнойт: беш талаа оюнчусу жана дарбазачы, кыздар менен уул балдар бир командада («микс»). Оюндун узактыгы 2 × 15 мүнөт. Турнир үч баскычтан турат:
- Райондук баскыч: райондогу мектеп командалары.
- Облустук баскыч: райондордон өткөн командалар.
- Республикалык финал: 16 эң мыкты мектеп командасы.
Эң кичүүлөрдүн жыйынтыктары да жарыяланат: 2026-жылы май айында Бишкектин мектеп окуучуларынын футбол турниринин жыйынтыгы чыкканда, 2017–2019-жылы туулгандар арасында 1–4-орундар аталган. Ошондуктан таблицаны башынан туура жүргүзүү керек.
Бул үлгүнү өз мелдешиңизге да колдонсоңуз болот: мектептин ичинде класстар арасында, андан кийин мектептер арасында, андан кийин облус боюнча. Кайсы баскыч болбосун, пландоонун суроолору бирдей: тайпада канча команда, канча оюн, канча убакыт жана ким өтөт.
Райондук баскыч: тайпада канча команда болот
Тайпанын ичинде ар бир команда калгандары менен бир жолудан ойнойт, бул айлампа системасы. Тайпада n команда болсо, оюндардын саны n × (n − 1) / 2:
| Тайпадагы командалар | Бир команданын оюндары | Тайпадагы оюндар |
|---|---|---|
| 3 | 2 | 3 × 2 / 2 = 3 |
| 4 | 3 | 4 × 3 / 2 = 6 |
| 5 | 4 | 5 × 4 / 2 = 10 |
| 6 | 5 | 6 × 5 / 2 = 15 |
Үч командалуу тайпа өтө кыска: ар бир команда эки гана оюн ойнойт, бир ийгиликсиз оюн баарын чечип коёт. Беш же алты командалуу тайпада оюндар көбөйөт, кичүүлөр үчүн бир күнгө оор болушу мүмкүн. Төрт команда көп учурда эң ыңгайлуу тандоо: ар бир команда үч оюн ойнойт, ортосунда эс алат, тайпа бир талаада болжол менен төрт саатта бүтөт.
Командалардын саны төрткө бөлүнбөсө, тайпалар ар башка өлчөмдө болот. Мисалы, 14 команда: төрт командадан эки тайпа жана үч командадан эки тайпа (4 + 4 + 3 + 3 = 14), баары 6 + 6 + 3 + 3 = 18 оюн. Бул иштейт, бирок экинчи орундагыларды тайпалар аралык салыштыруу татаалыраак болот, андан төмөндө сөз болот.
Кимиси кайсы тайпага түшөрүн чүчүкулак менен чечиңиз. Бир мектептин эки командасы болсо, аларды ар башка тайпаларга бөлүңүз. Командалардын саны боюнча даяр варианттарды 5, 7 жана 10 команда үчүн оюн календары макаласынан, ар кандай сандагы командалар үчүн оюндардын санын айлампа системасы жөнүндө макаладан табасыз.
Оюн күнү канча убакытка созулат
Оюн календарын оюндун таза убактысы менен эсептесеңиз, күн сөзсүз созулуп кетет. Оюндун узактыгына тыныгууларды кошуңуз:
Бир оюндун убактысы = 2 × 15 мүнөт + 5 мүнөт тыныгуу + 5 мүнөт алмашуу = 40 мүнөт
Бул жердеги 5 мүнөттүк тыныгуулар мисал гана, өз мелдешиңизде аларды кыскараак же узунураак койсоңуз болот. Бир эле убакта бир нече талаада ойнолгон оюндар бир турду түзөт. Турлардын саны = оюндар ÷ талаалар (жогору карай тегеректелет), күндүн узактыгы = турлар × 40 мүнөт. Бардык тайпалар төрт командадан:
| Командалар | Оюндар | 1 талаа | 2 талаа | 3 талаа |
|---|---|---|---|---|
| 8 (2 тайпа × 4) | 12 | 12 × 40 = 480 мүн. (8 саат) | 6 × 40 = 240 мүн. (4 саат) | 4 × 40 = 160 мүн. (2 саат 40 мүн.) |
| 12 (3 тайпа × 4) | 18 | 18 × 40 = 720 мүн. (12 саат) | 9 × 40 = 360 мүн. (6 саат) | 6 × 40 = 240 мүн. (4 саат) |
| 20 (5 тайпа × 4) | 30 | 30 × 40 = 1 200 мүн. (20 саат) | 15 × 40 = 600 мүн. (10 саат) | 10 × 40 = 400 мүн. (6 саат 40 мүн.) |
Таблицадан эки нерсе көрүнөт. Биринчиден, 12 команда бир талаада бир күнгө батпайт: 12 саат. Экинчиден, ар бир кошумча талаа убакытты кескин кыскартат, ошол эле 12 команда үч талаада 4 саатта бүтөт. 20 команда ойдон чыгарылган сан эмес: 2026-жылы Бишкекте ар бир райондон 20 командадан катышары жарыяланган. Эки талаада мындай баскыч 10 саатка созулат, ошондуктан аны эки күнгө бөлгөн жакшы: мисалы, биринчи күнү үч тайпа (18 оюн, эки талаада 9 тур, 6 саат), экинчи күнү эки тайпа (12 оюн, эки талаада 6 тур, 4 саат).
Таблицадагы сандар эң аз убакытты көрсөтөт. Бир команда катары менен эки оюн ойнобосун десеңиз, бир-эки тур кошулушу мүмкүн. Эки талаа жана үч тайпа болгондо ыңгайлуу тартип бар: ар бир турда бир тайпанын толук туру ойнолот (эки оюн), тайпалар кезек менен алмашат. Ошондо ар бир команда бир оюн ойноп, андан кийин эки тур эс алат. Плей-офф оюндары бул сандарга кирбейт, ар бири дагы 40 мүнөттөн.
Облуска ким өтөт: тайпалардын ортосунда адилет тандоо
Адегенде облустук баскычка райондон канча команда өтөрүн тактап алыңыз. Андан кийин эреже жөнөкөй болушу керек:
- Орундар тайпалардын санына барабар болсо, ар бир тайпанын жеңүүчүсү өтөт.
- Орундар тайпалардан эки эсе көп болсо, ар бир тайпадан алгачкы эки команда өтөт.
- Башка сан болсо, мисалы, үч тайпа жана төрт орун: үч жеңүүчү жана эң мыкты экинчи орундагы команда өтөт.
Акыркы вариант эң көп талаш жаратат, анткени экинчи орундагы командалар ар башка тайпаларда, ар башка каршылаштар менен ойношкон. Салыштыруу адилет болушу үчүн тайпалардын өлчөмү бирдей болушу керек. Бирдей болбосо, мисалы, бир тайпада төрт, экинчисинде үч команда болсо, көп колдонулган ыкмалардын бири: чоң тайпада акыркы орундагы командага каршы оюндун жыйынтыгын салыштырууга кошпоо. Ошондо ар бир экинчи орундагы команда эки оюн менен салыштырылат.
Упайлар бирдей болсо. Жеңиш — 3 упай, тең — 1, жеңилүү — 0. Упайлар бирдей болуп калганда көп колдонулган тартип:
- упайлар;
- гол айырмасы;
- киргизген голдор;
- өз ара беттештин жыйынтыгы.
Бул жалпы тажрыйба, КФСтин эрежеси эмес. Мелдешиңиздин жобосунда башка тартип жазылган болсо, ошону колдонуңуз. Ар башка тайпалардын командалары бири-бири менен ойношкон эмес, ошондуктан аларды салыштырууда өз ара беттеш жок: гол айырмасынан жана киргизген голдордон кийин да теңдик калса, чүчүкулак кармалат.
Мисал: үч тайпа, облуска төрт орун. А тайпасынын экинчиси 6 упай топтогон, гол айырмасы +3. Б тайпасынын экинчиси да 6 упай, гол айырмасы +1. В тайпасынын экинчиси 4 упай. Упайлар А жана Б тайпаларынын экинчилеринде бирдей, ошондуктан гол айырмасы чечет: А тайпасынын экинчиси өтөт.
Кандай тартипти тандасаңыз да, аны оюн календары менен бирге басып чыгарып, биринчи оюнга чейин бардык машыктыруучуларга көрсөтүңүз. Талаш турнирдин аягында эмес, башында чечилет.
Ар бир баскычта эмнени даярдоо керек
Баскычтар бири-бирине окшош, бирок ар биринин өз тобокелдиги бар. Райондо иш көп, облуста жол узак, финалда баары көрүп турат.
Райондук баскыч
- Командалардын тизмеси: мектеп, жооптуу мугалим же машыктыруучу жана анын телефону. Каттоо мөөнөтүн алдын ала жарыялаңыз.
- Туулган жылдар жана курам. Жобо белгилүү бир туулган жылдарды талап кылса (мисалы, «Школьная лига КФС» 2017–2019-жылы туулгандар үчүн), тизмени биринчи оюнга чейин текшериңиз. Жобо аралаш командаларды талап кылса, ар бир командада кыздар бар экенин да текшериңиз.
- Талаалар жана жабдуулар: ар бир талаага топтор, ар түстүү жилеттер, калыс жана убакытты көзөмөлдөгөн адам.
- Оюн календары: басып чыгарылган нуска талаанын жанында жана ата-энелер үчүн бир шилтеме.
Облустук баскыч
Командалар ар кайсы райондордон келет, кээ бирлери алыстан. Биринчи оюндун убактысын жолду эске алып коюңуз, алыстан келген командаларды биринчи турга койбоңуз. Өтүүчүлөрдүн тизмесин райондордон белгилүү бир мөөнөткө чейин чогултуңуз: мектеп, команда, оюнчулардын туулган жылдары. Тайпаларды бөлгөндө бир райондон келген командаларды ар башка тайпаларга салыңыз, ошондо алар райондо ойногон беттешти облуста дароо кайталашпайт.
Республикалык финал
«Школьная лига КФС» финалына 16 команда чыгат. Мындай финалды, мисалы, төмөнкүдөй курсаңыз болот. Бул лиганын өз форматы эмес, эсептөө үчүн мисал гана:
- төрт командадан төрт тайпа: 4 × 6 = 24 оюн;
- ар бир тайпадан эки команда чейрек финалга чыгат;
- чейрек финал (4 оюн), жарым финал (2 оюн), үчүнчү орун үчүн беттеш (1) жана финал (1): дагы 8 оюн, баары 32 оюн.
Төрт талаада тайпалык баскычка 24 ÷ 4 = 6 тур кетет: 6 × 40 = 240 мүнөт, башкача айтканда 4 саат. Плей-оффту экинчи күнгө калтырсаңыз, балдарга да, калыстарга да жеңилирээк болот. Чейрек финалда тайпанын жеңүүчүсү башка тайпанын экинчиси менен ойнойт (А1 – Б2, Б1 – А2, В1 – Г2, Г1 – В2). Жарым финалда А1 – Б2 беттешинин жеңүүчүсү В1 – Г2 беттешинин жеңүүчүсү менен жолугат. Ошондо бир тайпанын эки командасы торчонун ар башка жарымында турат жана кайра финалда же үчүнчү орун үчүн беттеште гана жолугушу мүмкүн.
Баскычтарды AreaCopa-да түзүү
Кагаз менен эсептөө бир баскыч үчүн иштейт. Үч баскычта, ондогон командалар жана бир нече талаа менен ката кетүү оңой: бир команда эки талаада бир убакта жазылып калат, же кимдир бирөө таблицада упайды туура эмес кошот. AreaCopa-да ар бир баскыч үчүн өзүнчө турнир түзөсүз: командаларды киргизесиз, тайпалардын санын, талааларды, оюндун узактыгын жана тыныгууларды тандайсыз, колдонмо оюн календарын башталыш убактылары жана талаа номерлери менен өзү түзөт.
Оюн күнү эсептерди талаадан телефон аркылуу киргизесиз, таблица өзү жаңыланат. Тайпанын ичинде ал ушул тартипте иреттелет: упайлар, гол айырмасы, киргизген голдор, андан кийин өз ара беттеш. Тайпалардан плей-оффко өтүүчүлөрдү бөлүштүргөндө көрсөткүчтөр толук бирдей болсо, колдонмо чечимди сизге калтырат. Ата-энелер, мугалимдер жана башка мектептер бир шилтеме аркылуу көз салып турушат, орнотуусуз жана аккаунтсуз. Баскыч бүткөндө өткөн командалардын аттарын кийинки баскычтын турнирине киргизесиз. AreaCopa эч бир мектеп лигасына тиешеси жок: эрежелерди мелдешиңиздин уюштуруучусу аныктайт, колдонмо аларды тартипке салууга гана жардам берет.
Райондук баскычты түзүүАкысыз жана каттоосузБулактар
- Кыргыз Республикасынын Футбол союзу, «Школьная лига КФС» жөнүндө жарыя, 2026-09-05: kfu.kg/news/1772. Үч баскыч, финалда 16 команда, 5+1 формат, 2017–2019-жылы туулгандар.
- 24.kg, 2026-03-10: Бишкектеги мектеп футбол лигасы. «Микс» форматы, ар бир райондон 20 команда.
- Sport.kg, 2023-08-30: «Мектеп лигасынын» жаңы сезону. 2 500 команда жана 40 000ден ашык оюнчу, бардык спорт түрлөрү боюнча.
- Open.kg, 2026-05-28: Бишкектин мектеп окуучуларынын футбол турнири. 2017–2019-жылы туулгандар арасында 1–4-орундар.
- Айлампа системасындагы оюндардын саны n × (n − 1) / 2 — графтар теориясынан келген жалпы формула.
